Articles

Zakony żebracze

Tak zwane od mendicare, żebrać; zakony, które przy zakładaniu zobowiązywały się ślubami do wyrzeczenia się wszelkich dóbr, zarówno wspólnych, jak i indywidualnych. Od czasu Soboru Trydenckiego (Sesja 25, rozdz. 3; Conciliorum oecumenicorum decreta, 753) większość zakonów żebraczych ma jednak pozwolenie na posiadanie dóbr wspólnych; były też ustępstwa papieskie na rzecz ubóstwa wspólnotowego franciszkanów konwentualnych. Prawo kanoniczne oczywiście nadal uznaje pierwotny status i przywileje żebraków; np. te zakony, „które są nazywane żebraczymi przez instytucję i są nimi w rzeczywistości” mają prawo „kwestować”, czyli zbierać jałmużnę, w każdej diecezji, w której posiadają dom. Mendykanci podlegają tylko własnemu przełożonemu zakonnemu (Codex iuris canonici, c. 621.1).

U swych początków ruch żebraczy wyrósł z warunków religijnych i ekonomicznych końca XII i początku XIII wieku. Ponieważ gospodarka miejska stopniowo zastępowała gospodarkę feudalną, nowo powstające miasta i gminy szybko popadały w konflikt z zakorzenionym klerem, który w obronie często uciekał się do środków karnych, pozbawiając całe miasta sakramentów na długie okresy. Ponadto, w miarę jak rozwijało się zamożne mieszczaństwo, biedniejsze klasy chętnie zwracały się ku tym, którzy, jak Jan Valdes i jego Biedacze z Lyonu (zob. waldensi), głosili, że dostatek kleru jest zaprzeczeniem Ewangelii. Mniej więcej w tym samym czasie, gdy nielicencjonowani kaznodzieje wyruszyli w drogę, by głosić ubóstwo, ruchy doktrynalnie bardziej niebezpieczne, takie jak katarzy i albigensi, ogarnęły południową Francję i północne Włochy. Różni legaci, krucjaty i misjonarze wysyłani w imieniu Kościoła, by pognębić te ruchy, nie wywarli trwałego wrażenia; ale wkrótce pojawiła się odpowiedź w rodzaju Franciszka z Asyżu, który połączył ubóstwo z posłuszeństwem, i Dominika Guzmana, Hiszpana, który połączył naukę z gorliwością apostolską.

Po czwartym soborze laterańskim (1215) i jego reformach duszpasterskich bracia (Fratres: stąd bracia) Dominika i Franciszka rozkwitli w zakony o wielkich wpływach, zarówno akademickich, jak i duszpasterskich. Później dołączyli do nich karmelici (1245) i augustianie (1256), tworząc razem cztery zakony żebracze zatwierdzone przez drugi sobór lyoński w 1274 roku (Sesja 23; Conciliorum oecumenicorum decreta, 302-303). Około 150 lat później dodano do nich serwitutów, a w 1578 roku Grzegorz XIII uznał za żebraków inne zakony, np, minimów, jezuitów, trynitarzy i mercedarianów.

Od początku swego istnienia zakon żebraczy cieszył się stałą popularnością kościelną, od czasu do czasu przerywaną wybuchami, takimi jak ten, który miał miejsce w 1350 r. za sprawą abpa Richarda Fitzralpha z Armagh, lub słynną akcją we Francji przeciwko braciom w drugiej połowie XIII wieku. W 1253 r. odmowa dominikanów i franciszkanów poparcia strajku na uniwersytecie paryskim stała się okazją do zaciekłego ataku ze strony wydziału teologicznego, kierowanego przez williama z saint-amour. Bracia byli zręcznie bronieni przez apologetów, takich jak Tomasz z Akwinu i Bonawentura; ale bardziej radykalna kampania została rozpoczęta przez biskupów Francji po tym, jak Klemens IV odnowił w 1267 roku przywilej Braci do głoszenia kazań, słuchania spowiedzi i przyjmowania pogrzebów, bez konieczności ubiegania się o zgodę diecezjan. O ile bowiem Wilhelm z Saint-Amour widział w braciach po prostu zakłócenie boskiego podziału sług Kościoła na świeckich i mnichów, o tyle biskupi, z drugiej strony, uważali, że papiestwo, udzielając w ten sposób zwolnienia żebrakom, w rzeczywistości ograniczało jurysdykcję biskupów nad duszpasterstwem, jeśli nie ingerowało w zasadniczą strukturę Kościoła. Problem ten został w dużej mierze rozwiązany w 1300 r., kiedy to Bonifacy VIII w bulli Super cathedram (Corpus iuris canonici clementinae 3.7.2; Friedberg 2.1162-64) ograniczył zakres przywileju żebraczego, nakazując, na przykład, uzyskiwanie licencji od diecezjan, gdy bracia chcieli głosić kazania lub słuchać spowiedzi.

Zobacz także: kontrowersja ubóstwa; ruch ubóstwa

Bibliografia: c. h. lawrence, The Friars: The Impact of the Early Mendicant Movement on Western Society (New York 1994). j. sarnowsky, ed., Mendicants, Military Orders and Regionalism in Medieval Europe (Brookfield 1999). j. rohrkasten, „The Origin and Early Development of the London Mendicant Houses”, w: The Church in the Medieval Town (Brookfield 1998) 76-99. j. mcintyre, „Aquinas, Gratian, and the Mendicant Controversy,” w Proceedings of the Ninth International Congress of Medieval Canon Law (Vatican City 1997) 1101-35. j. raitt, b. mcginn, and j. meyendorf, eds, Christian Spirituality: High Middle Ages and Reformation (Nowy Jork 1987). c. t. maier, Preaching the Crusades: Mendicant Friars and the Cross in the Thirteenth Century (Cambridge 1994). e. doyle, „A Bibliographical list by William Woodford, OFM: ,” in Franciscan Studies, annual 8 (St. Bonaventure, N.Y.1976) 93-106.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.